Vấn đề nan giải lớn của trí tuệ nhân tạo: “Chúng ta nên cải thiện hay hạn chế nó?”

Hồi xưa Christopher Columbus muốn đến Ấn Độ từ phía tây. Những người sáng lập AI đã đặt cho họ mục tiêu tạo ra một hệ thống có trí thông minh hoàn toàn phù hợp với trí thông minh con người. Columbus đã thất bại và không biết mình đã thất bại. AI khi đó sẽ rơi vào hoàn cảnh của Columbus: AI sẽ không gần đạt được mục tiêu ban đầu và nó sẽ không nhận ra được điều đó.

Tôi đặt những khẳng định này ở thể điều kiện vì ba lý do. Tôi đăng ký với họ, nhưng một mặt họ đang chờ làm rõ, và mặt khác, ngay cả sau khi làm rõ, họ vẫn là đối tượng của những bất đồng sâu sắc, cả về chuyên môn (mà tôi gọi bằng cách viết tắt chung là AI) hơn cả trong số những người quan sát mà tôi là một.

Làm rõ đầu tiên. Thế hệ AI đầu tiên đã chết. Hai thế hệ tiếp theo bị chia rẽ sâu sắc. Để đơn giản hóa, có hai phe đối lập nhau. Phe thứ nhất nối tiếp truyền thống của Columbus và kiên trì theo đuổi mục tiêu ban đầu. Phe thứ hai, giống như Amerigo Vespucci, người đã hiểu mình đã đến không phải Ấn Độ mà là “Tân Thế giới”, không quan tâm đến trí thông minh, con người hay điều gì khác, và chỉ quan tâm đến việc làm cho kỷ luật mới trở nên thịnh vượng, nước Mỹ này đầy hứa hẹn.

Định nghĩa trí thông minh của con người

Sự làm rõ thứ hai đưa chúng ta đến trọng tâm của vấn đề. Columbus có quan niệm tương đối rõ ràng về mục tiêu của mình: Ấn Độ không phải là một đất nước tưởng tượng, chúng xuất hiện trên các bản đồ thời đó. Tình hình đối với những người tiên phong về AI không mấy thuận lợi. Trí thông minh con người là gì, và trí thông minh con người của một thực thể phi nhân loại, của một hệ thống được sản xuất sẽ là gì? Vẻ đẹp con người là gì, và vẻ đẹp con người của một động vật như lợn biển hay con nhện khổng lồ, một cây bao báp hay hoa tulip, của chiếc búa hay máy gặt đập liên hợp sẽ là gì?

Ba lựa chọn về mặt lý thuyết đã cho phép AI non trẻ tồn tại. Lựa chọn đầu tiên là biến máy tính (lúc đó là từ các phòng thí nghiệm quân sự) trở thành nơi chứa đựng trí thông minh, lập luận rằng máy tính đã được thiết kế theo hình ảnh tinh thần con người: khi đó nó thành khả thể vì nó có thể có được trí thông minh, cũng như nó không vô nghĩa khi muốn vẻ đẹp con người như một bức tượng.

Lựa chọn thứ hai, được liên kết với lựa chọn trước, là biến trí thông minh thành một thuộc tính của hệ thống xử lý thông tin, hai ví dụ được biết đến là hệ thống nhận thức của con người và máy tính. Lựa chọn thứ ba là việc vận hành trí thông minh được hình thành bằng cách biến nó thành khả năng giải quyết vấn đề. Ba lựa chọn này đã tạo ra một chương trình nghiên cứu đầy hứa hẹn. Khi chúng tôi sớm nhận thấy khó khăn trong việc bộc lộ năng lực giải quyết vấn đề chung, chúng tôi quay lại với một mục tiêu dễ tiếp cận hơn: khám phá từng thuật toán một để có thể giải quyết các vấn đề ngày càng khó khăn và ngày càng nhiều.

Biểu tượng Chat GPT

AI ngày nay không ở trong hoàn cảnh của Columbus và Vespucci: hành trình chưa kết thúc. Vẫn chưa có điểm đến nào để chúng ta có thể hỏi đó là Ấn Độ hay Tân Thế giới. Từ lâu dường như không còn khẩn cấp để hỏi con tàu AI đang giữ lộ trình sẽ đến vùng đất nào vì nó đi quá chậm. Mọi chuyện đã thay đổi ở thế kỷ 21. Con tàu tiến về phía trước rất nhanh và sự xuất hiện gần đây của AI thế hệ mới, trong đó ChatGPT là biểu tượng mà AI mang lại danh tiếng trên toàn thế giới, đã mang lại cho nó một khả năng tăng tốc mới. Vậy ba câu hỏi hóc búa được đặt ra.

Đầu tiên là liệu hành trình vượt biển có kết thúc hay không. Liệu có đến lúc AI sẽ hoàn thành nhiệm vụ thiết yếu của mình và có thể xem xét chương trình của mình ở đâu, hình thức chính xác nào nó có thể thực hiện, nó đã hoàn thành được không? Tôi nghĩ là không. Thứ hai, để biết con tàu sẽ cập bến vùng đất nào. Trong gần bảy mươi năm lịch sử, liệu chúng ta có còn bị thuyết phục về tính hợp pháp hay đúng hơn là tính hiệu quả của các lựa chọn lý thuyết của chương trình AI không? Những lựa chọn này có dành chỗ cho các khía cạnh của trí thông minh như ý thức, cơ thể, sự cam kết, bản thân không? Nói một cách dễ hiểu, việc giải quyết vấn đề có làm cạn kiệt khái niệm về trí thông minh hay tiếp cận nó một cách tiệm cận?

Tôi nghĩ là không. Cuối cùng, điều thứ ba là liệu AI tạo sinh có làm gì khác ngoài việc giải quyết vấn đề hay không, và nếu như vậy, liệu nó có thể thu hẹp khoảng cách, nếu tồn tại, ngăn cách người giải quyết vấn đề với trí thông minh đích thực hay không. Thêm một lần nữa, tôi nghĩ là không.

Một tình huống không chắc chắn

Nhưng ba chữ không này còn lâu mới được nhất trí, và trong trường hợp không có những lời biện minh không có chỗ đứng ở đây và điều mà tôi không cho là dứt khoát, thì nó ít được quan tâm. Tuy nhiên, điều quan tâm là điều mà mọi người đều đồng ý, đây là những câu hỏi mở: nói chung, chúng ta đang ở trong một tình huống không chắc chắn. Tuy nhiên, với sức mạnh tai hại mà các hệ thống ngày nay có và những hệ thống của ngày mai có thể có, rủi ro là rất đáng kể. Tôi bác bỏ suy đoán về việc “siêu trí tuệ” tiếp quản và áp đặt sự thống trị của chúng đối với nhân loại, vì không thấy có lý do gì để nghĩ rằng một ngày nào đó chúng sẽ tồn tại.

Nhưng với các hệ thống hiện tại và có thể tưởng tượng được, vấn đề nan giải là: chúng ta nên cải thiện chúng, tăng khả năng “gần như trí thông minh” của chúng, đảm bảo tăng tính hữu dụng của chúng, vốn vẫn còn khá hạn chế, sẽ tăng lên, hay chúng ta nên hạn chế chúng, để giảm thiểu những rủi ro mà chúng có thể gây ra cho chúng ta? Chúng ta phải làm cả hai: trí thông minh của nhà nghiên cứu bao gồm việc tìm cách để các hệ thống trí tuệ nhân tạo phục vụ chúng ta tốt nhất có thể mà không nhằm mục đích thay thế chúng ta. Đó là chương trình mà AI và các cơ quan quản lý nó nên áp dụng. Họ sẽ làm điều đó chứ?

Giuse Nguyễn Tùng Lâm dịch