Những câu hỏi về phụng vụ: Nước thường được thêm vào nước phép thì nước ấy còn là nước phép không?

Hỏi: Thưa cha, câu hỏi của tôi liên quan đến những phép lành như làm phép lửa, nến, nước và dầu. Trong một số nghi thức, chẳng hạn Thánh lễ Truyền dầu, đêm Vọng Phục sinh và lễ Đức Mẹ dâng Chúa Giêsu vào Đền thánh (ngày 02 tháng 02), những vật này được làm phép trong Thánh lễ. Những vật ấy có nhận được phép lành theo cách thức là chúng có thể truyền phép lành cho những vật tương tự khác khi được đặt tiếp xúc với nhau hay không? Nói cách khác, để khỏi bị hết, có được phép thêm nước thường vào nước phép không? Để khỏi cạn dầu, có được phép thêm dầu chưa được làm phép vào các loại Dầu thánh và Dầu thánh Chrisma được Đức Giám mục làm phép trong Thánh lễ Truyền dầu không? Và để ánh sáng từ ngọn lửa được làm phép trong đêm Vọng Phục sinh được tiếp tục duy trì, có thể truyền ngọn lửa ấy sang một cây nến khác không? – J.P.G., Zipaquirá, Côlômbia

Đáp: Để trả lời câu hỏi này, cần có một sự phân biệt. Các phép lành thường được chia thành phép lành khẩn cầu và phép lành cung hiến.

Phép lành khẩn cầu là phép lành trong đó chúng ta khẩn xin Thiên Chúa ban ân huệ cho người hoặc vật được chúc lành, nhưng không làm thay đổi bản chất của người hoặc vật ấy, cũng không dành riêng họ hoặc vật ấy cho một chức năng thánh thiêng. Phần lớn các phép lành thuộc loại này, chẳng hạn khi các tín hữu xin chúc lành cho bản thân và gia đình, cho nhà cửa, xe cộ và những vật dụng khác trong đời sống thường ngày.

Phép lành cung hiến là phép lành qua đó một người hoặc một vật được tách khỏi việc sử dụng thông thường và được dành riêng cho mục đích thánh thiêng. Những phép lành này được dành cho thừa tác viên có chức thánh: đối với một số trường hợp là Giám mục (chẳng hạn chúc lành cho viện phụ, cung hiến nhà thờ, thánh hiến Dầu thánh Chrisma), hoặc linh mục (chẳng hạn làm phép chén thánh).

Việc làm phép các vật phẩm dùng cho việc đạo đức như tràng hạt, ảnh huy hiệu, thánh giá nhỏ, nến và những vật tương tự có thể được thực hiện bởi linh mục hoặc phó tế. Việc làm phép các nến dùng cho việc đạo đức vào ngày 02 tháng 02 thuộc loại phép lành đạo đức này.

Mặc dù phép lành cung hiến tách một vật khỏi việc sử dụng đời thường, nhưng không phải mọi phép lành đều có cùng một hiệu quả. Việc cung hiến một nhà thờ và một bàn thờ hoàn toàn tách tòa nhà ấy khỏi việc sử dụng phàm tục và dành riêng nơi đó làm nhà của Thiên Chúa. Việc làm phép các loại Dầu thánh khiến chúng trở thành một phần, và trong một số trường hợp là chất thể thiết yếu, của các bí tích.

Còn tràng hạt, nến và những vật tương tự được dành riêng cho việc đạo đức của các tín hữu, nhưng tự bản chất chúng không có một bản tính khác đi. Chúng cũng không truyền phép lành của mình cho những vật tương tự chỉ nhờ vào việc tiếp xúc.

Đôi khi Giáo hội ban những ân sủng đặc biệt và những ân xá cho việc sử dụng các tràng hạt đã được làm phép và những vật dung tương tự. Tuy nhiên, đây là một hình thức sư phạm thiêng liêng, nhằm khuyến khích các tín hữu sử dụng những vật ấy trong việc cầu nguyện, chứ không phải là ban cho chúng một bản tính đặc biệt nào đó.

Việc bản tính của một vật đã được làm phép không bị thay đổi một cách căn bản còn có thể thấy qua quy định của giáo luật: bất kỳ vật nào đã được làm phép, kể cả những vật thuộc loại phép lành cung hiến như chén thánh và các vật khác được sử dụng trong phụng vụ, sẽ mất phép lành ngay khi người ta tìm cách bán chúng.

Vì thế, tôi nghĩ rằng chúng ta có thể trả lời câu hỏi rộng hơn của độc giả rằng: không, các vật đã được làm phép không thể truyền phép lành cho những vật chưa được làm phép chỉ nhờ tiếp xúc với những vật cùng loại. Do đó, một cây nến đã được làm phép không thể truyền phép lành của mình cho những cây nến khác.

Tương tự, hoàn toàn có thể tiếp tục truyền ánh sáng của ngọn lửa Phục sinh bằng cách dùng ngọn lửa ấy thắp một cây nến hoặc một ngọn đèn khác; nhưng bản thân phép lành thì không được truyền sang vật mới. Hơn nữa, xét về mặt phụng vụ, việc duy trì ánh sáng này cũng không thực sự có ý nghĩa, bởi vì chính Giáo hội ngừng sử dụng nến Phục sinh trong đời sống phụng vụ hằng ngày sau khi kết thúc mùa Phục sinh.

Một vấn đề khác là khả năng pha loãng nước phép hoặc các loại Dầu thánh trong trường hợp khan hiếm nghiêm trọng.

Đối với nước phép, có một tập tục, nhưng không phải là một quy định được thiết lập thành luật, theo đó có thể thêm nước thường vào nước phép, với điều kiện lượng nước được thêm vào ít hơn một nửa lượng nước phép ban đầu.

Ý tưởng này được Thánh Tôma Aquinô đề cập. Ngài dường như chấp nhận nguyên tắc chung rằng: “nước được thêm vào nước phép thì trở thành nước phép” (Summa Theologiae, III, q. 77, a. 8, obj. 3; x. q. 66, a. 4, đáp.). Tuy nhiên, theo một cách lập luận hợp lý, ngài nói rằng nguyên tắc này không áp dụng trong trường hợp thêm một chất lỏng khác vào Máu Châu báu của Đức Kitô: “Nếu chất lỏng thuộc bất cứ loại nào được thêm vào có số lượng đủ để thấm vào toàn bộ rượu đã được truyền phép và hòa lẫn với rượu ấy ở khắp nơi, thì kết quả sẽ là một thực tại khác về mặt số lượng, và Máu Đức Kitô sẽ không còn hiện diện ở đó nữa.” Ngược lại: “Nếu lượng chất lỏng được thêm vào quá ít, không đủ để thấm vào toàn bộ”, thì Máu Đức Kitô vẫn còn hiện diện. (Summa Theologiae, III, q. 77, a. 8, đáp.)

Theo lập luận này, và áp dụng vào trường hợp nước phép, qua nhiều thế kỷ các nhà thần học đã đi đến quan điểm chung rằng: một lượng nhỏ nước phép được thêm vào một bình lớn nước chưa được làm phép thì không biến toàn bộ nước ấy thành nước phép; trong khi một lượng nhỏ nước thường được thêm vào nước phép thì không làm mất phép lành của nước phép.

Hầu hết các tác giả bàn về vấn đề này thường nói đến nước đã được làm phép dùng trong Bí tích Rửa tội, hơn là nước phép nói chung. Lý do thực tiễn của điều này có thể là vì nghi thức làm phép nước Rửa tội trước đây khá dài và phức tạp. Vì thế, trong một tình huống khẩn cấp khi lượng nước Rửa tội không đủ, việc thêm một ít nước thường được xem như một giải pháp hợp lệ.

Trong phụng vụ ngày nay, việc làm phép nước, dù dài hơn một chút so với hầu hết các phép lành khác, cũng không phải là một gánh nặng lớn đối với các linh mục và phó tế. Do đó, các ngài có thể bảo đảm có đủ nguồn nước mới được làm phép, khiến cho nhu cầu phải thêm nước chưa được làm phép trở nên không cần thiết.

Đối với việc thêm dầu mới vào các loại Dầu thánh đã được Đức Giám mục làm phép, cách riêng là đối với Dầu bệnh nhân, chúng tôi đã trả lời một câu hỏi tương tự vào các năm 2007 và 2012. Dưới đây là phiên bản được cập nhật từ những câu trả lời trước đây.

Chất thể thích hợp của Bí tích Xức dầu bệnh nhân là dầu ôliu; nếu không có dầu ôliu, có thể sử dụng một loại dầu khác được làm từ thực vật.

Quy định chung là phải sử dụng các Dầu thánh đã được Đức Giám mục làm phép. Dầu này được làm phép cho cả năm trong Thánh lễ Truyền dầu.

Nghi thức Rôma về Xức dầu bệnh nhân (số 22) khuyến khích thừa tác viên cử hành bí tích: “phải bảo đảm dầu luôn thích hợp để sử dụng và phải bổ sung dầu tùy thời, hoặc hằng năm khi Đức Giám mục làm phép dầu vào Thứ Năm Tuần thánh, hoặc thường xuyên hơn nếu cần thiết.”

Điều 847 của Bộ Giáo luật cũng quy định các linh mục phải nhận các Dầu thánh mới được thánh hiến hoặc làm phép từ chính Đức Giám mục của mình và không được sử dụng dầu cũ, trừ trường hợp cần thiết.

Nếu một giáo xứ sắp hết dầu, linh mục có thể hỏi tại nhà thờ chính tòa, vì nhiều giáo phận vẫn dự trữ một lượng dầu nhất định để sử dụng trong năm. Cũng có thể hỏi một giáo xứ khác, đặc biệt là những giáo xứ không có bệnh viện, xem họ có thể chia sẻ một phần dầu hay không.

Nếu một linh mục không có Dầu thánh và xảy ra một trường hợp nghiêm trọng cần cử hành Bí tích Xức dầu bệnh nhân, Giáo luật điều 999 cung cấp một giải pháp để không ai bị tước mất ân sủng của Bí tích này. Điều khoản này quy định rằng bất kỳ linh mục nào cũng có thể làm phép dầu trong trường hợp cần thiết, nhưng chỉ trong chính lúc cử hành Bí tích.

Mặc dù điều luật giới hạn quyền của linh mục làm phép dầu vào những trường hợp cần thiết, nhưng không xác định mức độ cần thiết đến đâu. Vì vậy, linh mục có thể phán đoán điều này trong từng trường hợp cụ thể.

Nếu thực hiện như vậy, nghi thức quy định rằng bất kỳ lượng dầu nào đã được linh mục làm phép còn lại sau khi cử hành Bí tích phải được thấm vào bông vải hoặc bông gòn rồi đốt đi.

Do linh mục có quyền làm phép Dầu bệnh nhân trong trường hợp cần thiết, nên vấn đề sử dụng hoặc pha trộn dầu chưa được làm phép trong trường hợp này không còn phải đặt ra nữa.

Trước đây, quan điểm chung cho rằng việc sử dụng dầu chưa được làm phép hoặc dầu được một linh mục không có thẩm quyền làm phép là đáng nghi ngờ về tính thành sự. Tòa thánh đã trả lời theo hướng phủ định đối với những đề nghị ủng hộ các quan điểm này, nhưng cách diễn đạt trong những câu trả lời ấy chưa hoàn toàn giải quyết vấn đề từ phương diện tín lý.

Cuộc tranh luận giữa các nhà thần học vẫn tiếp tục liên quan đến khả năng sử dụng một loại Dầu thánh khác được Đức Giám mục làm phép – chẳng hạn Dầu thánh Chrisma hoặc Dầu dự tòng – cho Bí tích Xức dầu bệnh nhân. Cũng chưa có sự giải quyết dứt khoát về câu hỏi liệu việc pha trộn dầu đã được làm phép với dầu chưa được làm phép có làm cho chất thể của Bí tích trở nên vô hiệu hay không.

Nhiều nhà thần học chấp nhận quan điểm thứ nhất, tức là có thể sử dụng những loại Dầu thánh khác nhau. Tuy nhiên, ít nhà thần học hơn đề xuất khả năng pha trộn dầu đã được làm phép với dầu chưa được làm phép. Bộ Giáo luật năm 1917, như chúng ta sẽ thấy dưới đây, lại để ngỏ khả năng này.

Các vấn đề này chưa bao giờ được giải quyết một cách dứt khoát và, như đã nói, nay đã được thay thế bởi kỷ luật mới cho phép linh mục làm phép dầu.

Dù các quan điểm thần học có thể khác nhau thế nào, tất cả đều đồng ý rằng các linh mục cử hành Bí tích này phải tuân thủ chính xác các quy định phụng vụ của Giáo hội, và không được mạo hiểm gây ra bất kỳ nguy cơ nào làm cho Bí tích trở nên vô hiệu. Lời khuyên này vẫn còn nguyên giá trị ngày nay.

Một vấn đề khác là Dầu dự tòng, được sử dụng trong các nghi thức diễn nghĩa, không thiết yếu, của Bí tích Rửa tội.

Mặc dù rõ ràng tốt hơn cả là sử dụng dầu được Đức Giám mục làm phép trong Thánh lễ Truyền dầu, Nghi thức Khai tâm Kitô giáo cho Người lớn (RCIA) lại cho phép một ngoại lệ: số 101 trong bản tiếng Anh của Hoa Kỳ, hoặc số 129 trong bản Latinh, quy định: “Dầu được sử dụng cho nghi thức này phải là dầu do Đức Giám mục làm phép trong Thánh lễ Truyền dầu; tuy nhiên, vì những lý do mục vụ, linh mục chủ tế có thể làm phép dầu cho nghi thức ngay trước khi xức dầu.”

Một lần nữa, quy định này khiến cho mọi cuộc tranh luận về việc thêm dầu chưa được làm phép vào Dầu dự tòng trở nên không còn cần thiết.

Cuối cùng là Dầu thánh Chrisma, một hỗn hợp gồm dầu ôliu và dầu thơm balsam. Đây là chất thể thiết yếu của Bí tích Thêm sức, đồng thời cũng được sử dụng trong các nghi thức diễn nghĩa của Bí tích Rửa tội, Bí tích Truyền chức thánh và một số nghi thức khác, chẳng hạn nghi thức cung hiến nhà thờ hoặc bàn thờ.

Khác với trường hợp các loại dầu khác, Giáo luật điều 880 §2 quy định: “Dầu thánh Chrisma được sử dụng trong Bí tích Thêm sức phải do một Giám mục thánh hiến, ngay cả khi một linh mục cử hành bí tích.”

Không có quy định nào cho phép linh mục tự làm Dầu thánh Chrisma và làm phép dầu ấy. Nếu xảy ra tình trạng thiếu Dầu thánh Chrisma ở cấp giáo phận, Đức Giám mục giáo phận hoàn toàn có thể làm phép thêm Dầu thánh Chrisma ngoài Thánh lễ Truyền dầu.

Như đã đề cập ở trên, liên quan đến khả năng thêm dầu chưa được làm phép vào các loại Dầu thánh, Bộ Giáo luật năm 1917 cho phép khả năng này, phù hợp với quan điểm thần học phổ biến vào thời đó. Cụ thể:

Điều 734 §1. Các loại Dầu thánh được sử dụng trong việc cử hành một số bí tích phải được Đức Giám mục làm phép ngay trước đó vào [Thứ Năm Tuần thánh]; không được sử dụng dầu cũ, trừ khi có nhu cầu cấp thiết.

§2. Trong trường hợp lượng dầu đã được làm phép không đủ, có thể thêm dầu ôliu chưa được làm phép, và có thể thêm lần nữa, nhưng với lượng ít hơn lượng dầu ban đầu.

Bộ Giáo luật hiện hành, phù hợp với thực hành hiện nay và theo quan điểm của một số nhà giáo luật, đã bãi bỏ bằng cách không còn nhắc đến quy định tại Điều 734 §2.

Bộ Giáo luật hiện hành quy định:

Điều 847 §1. Khi cử hành các bí tích trong đó phải sử dụng Dầu thánh, thừa tác viên phải dùng dầu ép từ ôliu hoặc từ những loại thực vật khác và, miễn là không phương hại đến quy định của điều 999, số 2, phải dùng dầu mới được một Giám mục thánh hiến hoặc làm phép; không được dùng dầu cũ, trừ khi có nhu cầu.

§2. Cha sở phải nhận các loại Dầu thánh từ Đức Giám mục của mình và phải cẩn thận bảo quản các dầu ấy cách thích đáng.

Như chúng ta thấy, khả năng pha loãng Dầu thánh không còn được đề cập nữa. Điều này dường như loại bỏ thực hành trước đây, bởi lẽ việc pha loãng chỉ cần thiết trong trường hợp thiếu Dầu thánh Chrisma, mà đây lại là một hoàn cảnh ngoại lệ.

Vì lý do này, một số giáo phận đã minh nhiên loại trừ việc pha trộn các loại dầu.

Chẳng hạn, năm 2021, Tổng Giáo phận Boston đã nhắc nhở hàng giáo sĩ và các tín hữu:

“Giáo Hội đòi hỏi phải sử dụng đúng các loại dầu trong việc cử hành các bí tích. Trong trường hợp Bí tích Thêm sức, việc sử dụng đúng loại dầu, tức Dầu thánh Chrisma, liên quan đến tính thành sự của Bí tích. Chỉ được sử dụng các loại dầu ép từ ôliu hoặc từ những loại thực vật khác, mới được Đức Giám mục thánh hiến hoặc làm phép, trong việc cử hành các Bí tích (Giáo luật điều 847 §1). Chỉ được sử dụng dầu cũ khi có nhu cầu thực sự (Giáo luật điều 847 §1). Các loại Dầu thánh không bao giờ được pha loãng trong bất cứ hoàn cảnh nào bằng dầu thêm vào, kể cả nhằm mục đích đổ đầy bình đựng dầu để trưng bày các loại Dầu thánh trong tủ đựng Dầu thánh hoặc nơi lưu giữ. Không bao giờ được thêm nước hoa hoặc các chất khác vào các loại Dầu thánh đã được thánh hiến và làm phép. Các loại Dầu thánh cũng không bao giờ được sử dụng cho những mục đích ngoài việc cử hành các bí tích.”

Tuy nhiên, vẫn có một số tác giả cho rằng, mặc dù vấn đề này không còn được đề cập trong giáo luật, lập luận thần học nền tảng vẫn còn giá trị và có thể được áp dụng trong một trường hợp thực sự khẩn cấp.

Theo quan điểm của tôi, xét những gì chúng ta đã thấy về Dầu bệnh nhân và Dầu dự tòng, quyền được ban cho các linh mục để làm phép dầu mới khiến cho nhu cầu pha loãng các dầu cũ trên thực tế hầu như không còn tồn tại.

Người ta có thể hình dung một trường hợp khẩn cấp liên quan đến Dầu thánh Chrisma, mặc dù điều này rất khó xảy ra. Điều đó chỉ có thể được biện minh trong những hoàn cảnh hết sức nghiêm trọng, chẳng hạn một linh mục phải ban Bí tích Thêm sức cho một người đang ở trong tình trạng nguy tử. Nhưng ngay cả trong trường hợp ấy, lượng Dầu thánh Chrisma cần thiết cũng rất ít, đến mức thật khó hình dung một tình huống buộc phải pha loãng dầu.

Chuyển ngữ: Lm. Titô Trần Nguyên Lãm
Tác giả: Lm. Edward McNamara – Giáo sư Phụng vụ và Thần học Bí tích (zenit.org)