Một Thành Phố Kitô Giáo Được Phát Hiện Bên Dưới Lớp Cát Sa Mạc Ai Cập

Một Thành Phố Kitô Giáo Được Phát Hiện Bên Dưới Lớp Cát Sa Mạc Ai Cập
 

Bên dưới sa mạc phía tây Ai Cập, cách Luxor khoảng 185 dặm về phía tây, các nhà khảo cổ đã phát hiện tàn tích của một thành phố Kitô giáo hoàn chỉnh thuộc thời kỳ Byzantine, có niên đại từ thế kỷ thứ IV - bao gồm một vương cung thánh đường, các tư gia, các tháp canh, một pháo đài và một kho lưu trữ chứa gần 200 văn bản ghi chép về đời sống thường nhật của cư dân nơi đây.

Bộ Du lịch và Cổ vật Ai Cập đã công bố phát hiện này vào ngày 3/7, sau quá trình khai quật tại địa điểm khảo cổ Ain al-Sabil thuộc Ốc đảo Dakhla, tỉnh New Valley. Khu định cư này có niên đại từ giữa thế kỷ thứ IV sau Công nguyên - giai đoạn ngay sau khi Hoàng đế Constantine Đại đế ban hành Chiếu chỉ Milan, thời điểm Kitô giáo đang dần khẳng định vị thế vững chắc trên khắp Đế chế Rôma.

Các nhà khảo cổ đã phát hiện một khu dân cư với hệ thống đường sá được quy hoạch bài bản và một vương cung thánh đường nằm ở trung tâm, cùng với các quảng trường, một khu vực được bao quanh bởi tường thành kiên cố và hai tháp canh. Những đặc điểm này cho thấy đây là một khu định cư kết hợp các chức năng tôn giáo, sinh hoạt và phòng thủ, tọa lạc giữa vùng sa mạc hẻo lánh vào thời kỳ Kitô giáo đang trong giai đoạn hình thành. Ông Mahmoud Massoud, Tổng giám đốc Cơ quan Quản lý Di tích Dakhla kiêm trưởng đoàn khai quật, cho biết khu định cư này "hội tụ đầy đủ các yếu tố kiến ​​trúc của một cộng đồng vận hành hoàn chỉnh".

Ông Diaa Zahran, người đứng đầu Ban Cổ vật Hồi giáo, Coptic và Do Thái thuộc Hội đồng Tối cao về Cổ vật, mô tả thành phố này có "bố cục đô thị được quy hoạch bài bản", với "các con phố chính chạy theo hướng Bắc - Nam giao cắt với các tuyến đường ngang theo hướng Đông - Tây, tạo nên những quảng trường và không gian mở". Ông cho biết: "Nằm ở trung tâm thành phố là một vương cung thánh đường hướng ra một trong những tuyến phố chính".

Trong số các công trình nhà ở, có hai tòa nhà đặc biệt nổi bật. Một tòa nhà thuộc về một phó tế tên là Tisos và có niên đại từ nửa sau thế kỷ thứ IV. Tòa nhà còn lại thuộc về một người tên là Tapibos và có niên đại từ đầu thế kỷ thứ IV; các nhà nghiên cứu cho rằng ngôi nhà của Tapibos ban đầu từng là nhà thờ tại gia trước khi vương cung thánh đường lớn hơn được xây dựng. Đây là bằng chứng hiếm hoi về sự phát triển của hoạt động thờ phương Kitô giáo tại cộng đồng ốc đảo hẻo lánh này. Quá trình chuyển đổi này — từ nhà riêng sang vương cung thánh đường — phản ánh những gì giới học giả đã biết về các thực hành Kitô giáo sơ khai ở những nơi khác thuộc thế giới cổ đại, nơi các nhà thờ tại gia thường là hình thức thờ phượng cộng đồng đầu tiên trước khi các giáo đoàn có đủ nguồn lực hoặc sự an toàn về mặt chính trị để xây dựng những công trình kiên cố.

Một trong những phát hiện quan trọng nhất là gần 200 mảnh gốm có khắc chữ, được gọi là ostraca, giúp lưu giữ tiếng nói của những người từng sinh sống tại đây. Theo ông Zahran, các dòng chữ khắc này "ghi lại các giao dịch thương mại, thư từ trao đổi cùng những chi tiết khác về đời sống thường nhật, mang đến nguồn tư liệu vô cùng giá trị về cư dân của thành phố". Dù nằm cách xa các trung tâm đô thị lớn của vùng Ai Cập thuộc Rôma như Alexandria, khu định cư này vẫn hé lộ bức tranh sinh hoạt thường ngày của một cộng đồng Byzantine thịnh vượng. Các loại gốm gia dụng, bình đựng dầu và nước hoa, đèn, lò nướng, cối xay đá cùng nhiều vật dụng sinh hoạt khác đã mang lại cái nhìn hiếm hoi về nhịp sống tại một vùng đất xa xôi nằm ở rìa Đế chế Rôma.

Một bộ sưu tập tiền xu cũng đã được tìm thấy, bao gồm những đồng tiền đồng còn nguyên vẹn có hình ảnh các hoàng đế Byzantine, các dòng chữ Latinh và những biểu tượng Kitô giáo. Một số đồng tiền vàng có niên đại từ thời trị vì của Hoàng đế Constantius II, cai trị từ năm 337 đến 361 sau Công nguyên. Ông Colin Hope, một nhà khảo cổ học tại Đại học Monash (Úc) kiêm chuyên gia về Ốc đảo Dakhla, cho biết: “Việc phát hiện ra những đồng tiền vàng này rất đáng chú ý vì chúng hiếm khi được tìm thấy tại Dakhla; đồng thời, phát hiện này cũng đặt ra nhiều câu hỏi về quyền sở hữu, địa vị của chủ nhân và mục đích sử dụng của chúng. Khu định cư này rõ ràng là một cộng đồng làm nông nghiệp, vậy làm thế nào mà cư dân ở đây lại có được những đồng tiền này? Liệu chúng có được sử dụng trong các giao dịch tại địa phương hay không?”

Ai Cập đã là một trung tâm của Kitô giáo từ thế kỷ thứ nhất, thời điểm mà theo truyền thống, Thánh Gia đã lánh nạn tại đây trong cuộc thảm sát các hài nhi vô tội. Mùa xuân năm nay, giới chức Ai Cập đã công bố việc phát hiện một tu viện cổ tại Wadi El-Natrun có niên đại từ buổi bình minh của Kitô giáo; trước đó, vào đầu năm, các nhà khảo cổ cũng đã tìm thấy một quần thể đan viện Kitô giáo cổ xưa tại Thượng Ai Cập. Phát hiện tại Ain al-Sabil góp phần làm rõ hơn bức tranh về Kitô giáo thời sơ khai, một tôn giáo không chỉ giới hạn ở các đô thị lớn như Alexandria mà còn lan tỏa sâu rộng đến những ốc đảo giữa sa mạc, nơi các cộng đồng tín hữu đã xây dựng những vương cung thánh đường, lưu giữ các văn bản ghi chép và tổ chức đời sống thị trấn xoay quanh các hoạt động của Giáo hội.

Một ấn bản nghiên cứu chuyên sâu về các mảnh gốm khắc chữ (ostraca) này được kỳ vọng sẽ làm sáng tỏ thêm về cơ cấu tổ chức xã hội và kinh tế của khu định cư. Như Hiệp hội Khảo cổ học Thánh Kinh (Biblical Archaeology Society) đã ghi nhận, phát hiện này “củng cố nền tảng lịch sử sâu xa của Kitô giáo tại Ai Cập” — không phải với tư cách một tôn giáo do đế chế áp đặt, mà là một tôn giáo đã bén rễ tại những vùng đất xa xôi nhất của thế giới cổ đại, nơi người ta xây dựng các đô thị, lưu giữ hồ sơ tư liệu và để lại, qua những mảnh gốm vỡ, những thư từ, trao đổi thường nhật của những con người mà ngày nay chúng ta đã biết tên.

Tý Linh
(theo D. R. Esparza, Aleteia; nguồn ảnh: biblicalarchaeology.org)